กลืนลำบาก (Dysphagia)
ภาวะกลืนอาหารหรือน้ำได้ยาก เจ็บกลืน หรือรู้สึกติดคอ
ตรวจทานทางการแพทย์โดยแพทย์เฉพาะทางหู คอ จมูก
- ผู้เขียน:
- นพ. พจน์ ภิญโญพรพาณิชย์ — แพทย์เฉพาะทางโสต ศอ นาสิกวิทยา · วุฒิบัตรผู้เชี่ยวชาญ สาขาโสต ศอ นาสิกวิทยา
- แพทย์ผู้ตรวจทานเนื้อหา:
- นพ. พจน์ ภิญโญพรพาณิชย์ — แพทย์เฉพาะทางโสต ศอ นาสิกวิทยา · วุฒิบัตรผู้เชี่ยวชาญ สาขาโสต ศอ นาสิกวิทยา
- วันที่ตรวจทาน:
- อัปเดตล่าสุด:
- เวลาอ่านโดยประมาณ: 5 นาที
ภาพรวม
กลืนลำบากคืออะไร
กลืนลำบาก (dysphagia) คือความผิดปกติของการกลืน ซึ่งอาจเกิดตั้งแต่ช่องปาก คอหอย ไปจนถึงหลอดอาหาร ผู้ป่วยอาจรู้สึกอาหารติดคอ สำลักบ่อย หรือกลืนเจ็บ ภาวะนี้มีสาเหตุได้หลากหลาย ตั้งแต่การอักเสบชั่วคราวไปจนถึงโรคที่ต้องรักษาเฉพาะ จึงควรได้รับการประเมินอย่างเป็นระบบ
อาการ
อาการที่พบได้
อาการอาจเกิดเฉพาะกับของแข็ง ของเหลว หรือทั้งสองอย่าง
กลืนอาหารหรือน้ำลำบากกว่าปกติ
รู้สึกอาหารติดคอหรือแน่นหน้าอกหลังกลืน
กลืนเจ็บหรือเจ็บคอขณะกลืน
ไอหรือสำลักขณะกินอาหารหรือดื่มน้ำ
ต้องกลืนหลายครั้งกว่าจะลง
น้ำหนักลดโดยไม่ตั้งใจจากการกินได้น้อยลง
เสียงเปลี่ยนหรือเสียงเปียกหลังกลืน (พบได้ในบางราย)
สาเหตุที่เป็นไปได้
สาเหตุของภาวะกลืนลำบาก
สาเหตุอาจอยู่ที่คอหอย หลอดอาหาร หรือระบบประสาทกล้ามเนื้อ
การอักเสบของคอและหลอดอาหาร
เช่น คออักเสบ หลอดอาหารอักเสบ หรือแผลที่ทำให้กลืนเจ็บและกลืนลำบาก
กรดไหลย้อนเรื้อรัง
การระคายเรื้อรังอาจทำให้หลอดอาหารตีบหรือไวต่อความรู้สึกขณะกลืน
หลอดอาหารตีบหรือมีก้อน
ความแคบของทางเดินอาหารทำให้อาหารผ่านยาก โดยเฉพาะอาหารแข็ง
ความผิดปกติการบีบตัวของหลอดอาหาร
การเคลื่อนไหวที่ไม่ประสานกันอาจทำให้กลืนติดหรือเจ็บหน้าอกขณะกลืน
โรคระบบประสาทหรือกล้ามเนื้อ
เช่น หลังโรคหลอดเลือดสมอง หรือโรคที่มีผลต่อกล้ามเนื้อการกลืน
ผลข้างเคียงจากการรักษาบางชนิด
การฉายรังสี บางยา หรือผ่าตัดในบริเวณศีรษะคออาจทำให้กลืนเปลี่ยนแปลง
เมื่อไหร่ควรพบแพทย์
ควรพบแพทย์เฉพาะทางหู คอ จมูกเมื่อใด
กลืนลำบากเป็นอาการที่ไม่ควรปล่อยไว้นาน โดยเฉพาะเมื่อมีสัญญาณเตือน
กลืนลำบากต่อเนื่องเกิน 1-2 สัปดาห์
สำลักบ่อย ไอมากขณะกิน หรือสงสัยอาหารลงทางเดินหายใจ
น้ำหนักลดโดยไม่ตั้งใจ หรือกินอาหารได้น้อยลงมาก
กลืนเจ็บมากขึ้นเรื่อยๆ หรือมีเลือดปนเสมหะ
มีเสียงแหบเรื้อรังหรือก้อนที่คอร่วมด้วย
มีอาการทางระบบประสาท เช่น กล้ามเนื้ออ่อนแรงหรือพูดไม่ชัด
หายใจลำบากหรือสงสัยทางเดินหายใจอุดกั้น (ควรฉุกเฉิน)
การวินิจฉัย
แพทย์วินิจฉัยอย่างไร
แพทย์จะซักประวัติลักษณะการกลืนโดยละเอียด ตรวจช่องปาก ลำคอ และเส้นประสาทที่เกี่ยวข้อง อาจพิจารณาตรวจเพิ่มเติม เช่น การส่องกล้องตรวจคอ/หลอดอาหาร การเอกซเรย์กลืนแป้ง หรือการตรวจการบีบตัวของหลอดอาหาร เพื่อระบุจุดที่ผิดปกติและวางแผนรักษา
การรักษา
แนวทางการรักษา
การรักษาขึ้นกับสาเหตุและความเสี่ยงต่อการสำลัก รวมถึงภาวะโภชนาการของผู้ป่วย
รักษาสาเหตุหลัก
เช่น รักษาอักเสบ ควบคุมกรดไหลย้อน หรือรักษาภาวะตีบของหลอดอาหารตามข้อบ่งชี้
ปรับอาหารและเทคนิคการกลืน
แพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญอาจแนะนำความข้นของอาหารและท่าทางการกลืนที่ปลอดภัย
กายภาพบำบัดการกลืน
การฝึกกล้ามเนื้อการกลืนอาจช่วยในผู้ป่วยที่มีความผิดปกติด้านประสาทกล้ามเนื้อ
หัตถการหรือการผ่าตัดในบางราย
พิจารณาเมื่อพบการตีบ ก้อน หรือความผิดปกติเฉพาะที่ต้องแก้ไขโดยตรง
การดูแลตัวเอง
สิ่งที่ทำได้ที่บ้าน
ความปลอดภัยในการกินและดื่มเป็นหัวใจสำคัญของการดูแลตนเอง
รับประทานช้าๆ คำเล็ก และนั่งตัวตรงขณะกิน
หลีกเลี่ยงการพูดคุยขณะเคี้ยวหรือกลืน
เลือกเนื้ออาหารตามคำแนะนำ หากมีความเสี่ยงสำลัก
ดื่มน้ำให้พอเหมาะระหว่างมื้อเพื่อช่วยการกลืน
หากไอสำลักบ่อย ควรหยุดกินและปรึกษาแพทย์เร็วขึ้น
การป้องกัน
ลดความเสี่ยงของภาวะกลืนลำบาก
ดูแลปัจจัยเสี่ยงและโรคพื้นฐานช่วยลดการเกิดหรือกำเริบซ้ำ
รักษากรดไหลย้อนและโรคคอเรื้อรังตามคำแนะนำแพทย์
ดูแลสุขภาพช่องปากและฟันเพื่อช่วยการเคี้ยว
ตรวจติดตามโรคประจำตัวทางระบบประสาทอย่างสม่ำเสมอ
หลีกเลี่ยงอาหารที่ติดคอง่ายหากมีประวัติกลืนผิดปกติ
คำถามที่พบบ่อย
คำถามเกี่ยวกับภาวะกลืนลำบาก
คำถามที่ผู้ป่วยมักสงสัยเกี่ยวกับการประเมินและการดูแล
กลืนลำบากกับรู้สึกมีก้อนคอต่างกันอย่างไร
กลืนลำบากคือการกลืนผ่านยากจริง ขณะที่มีก้อนคออาจเป็นเพียงความรู้สึกโดยไม่มีการอุดตันชัดเจน แต่ทั้งสองภาวะควรประเมินหากเป็นเรื้อรัง
กลืนลำบากจำเป็นต้องส่องกล้องทุกคนหรือไม่
ไม่ทุกคน แพทย์จะเลือกการตรวจตามอาการ อายุ ปัจจัยเสี่ยง และผลตรวจเบื้องต้น
สำลักบ่อยอันตรายหรือไม่
อาจเพิ่มความเสี่ยงสำลักลงปอดและปอดอักเสบ จึงควรประเมินและปรับรูปแบบอาหารทันที
กลืนลำบากสามารถรักษาให้ดีขึ้นได้ไหม
หลายกรณีดีขึ้นได้เมื่อรักษาสาเหตุและฝึกการกลืนที่เหมาะสม แต่ผลลัพธ์ขึ้นกับโรคพื้นฐานแต่ละราย
เมื่อใดต้องไปห้องฉุกเฉิน
หากหายใจลำบาก สำลักรุนแรง อาหารติดคอไม่ลง หรือกลืนน้ำลายไม่ได้ ควรไปฉุกเฉินทันที
แหล่งอ้างอิง
เอกสารและแนวทางที่เกี่ยวข้อง
ข้อมูลด้านล่างอ้างอิงแนวทางและแหล่งความรู้ที่เป็นที่ยอมรับในระดับสากล เพื่อประกอบการศึกษา ไม่ใช่คำแนะนำเฉพาะรายบุคคล
ข้อมูลโรคคอ กล่องเสียง และการกลืนสำหรับผู้ป่วย
AAO-HNS / ENThealth
ดูแหล่งอ้างอิง (AAO-HNS / ENThealth)แนวทางและแหล่งความรู้สำหรับผู้ป่วยด้านโสต ศอ นาสิก
American Academy of Otolaryngology–Head and Neck Surgery (AAO-HNS)
ดูแหล่งอ้างอิง (American Academy of Otolaryngology–Head and Neck Surgery (AAO-HNS))ข้อมูลสุขภาพหู คอ จมูกสำหรับประชาชน
ENThealth (AAO-HNS Foundation)
ดูแหล่งอ้างอิง (ENThealth (AAO-HNS Foundation))
ข้อมูลเพื่อการศึกษา
ข้อจำกัดความรับผิดชอบทางการแพทย์
ข้อมูลนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อการศึกษาเท่านั้น ไม่ใช่การวินิจฉัยหรือทดแทนการรักษาโดยแพทย์ผู้มีคุณวุฒิ หากมีอาการที่น่ากังวล โปรดปรึกษาแพทย์เฉพาะทางหู คอ จมูก
ลิงก์ที่เกี่ยวข้อง
อ่านเพิ่มเติม
หัวข้อที่เกี่ยวข้องภายในคลินิก เพื่อช่วยทำความเข้าใจโรค บริการ และหัตถการ
กลืนลำบากหรือสำลักบ่อย?
รับการประเมินจากแพทย์เฉพาะทางเพื่อหาสาเหตุ ลดความเสี่ยง และวางแผนรักษาอย่างปลอดภัย